Bugun...



80 serre ra tepia ki dırbetia Dêsımi hona wese nêbiya…
Tarıx: 05-05-2017 04:14:00 Newebiyayiş : 09-05-2017 00:37:00 + -


80 serre ra raver Dêsım de sucê insanetine kewt kar. Dewlete pê plan jü cênosid ard meydan. 4ê Gulane 1937ine de fermanê sarê Dêsımi vet, nêçe çendae hezaru ra mordemi kişti, i bini rusnay menfi…


80 serre ra tepia ki dırbetia Dêsımi hona wese nêbiya…

4ê Gulana serra 1937ine de siyasetkaran u zordaranê dewleta Tırkiya qerarê qanunê Tuncêliye vet. Her çıqas ke bınê namê “Tunceli Kanunu” de ke veciya, esıl ser no fermanê qırkerdena Dêsımi bi ke va rêçıkê (koka) mıleti vecê. İmza Atatürki u i binu tey biye. Trabzon de bonê dê Mısti est bi ke tey pilanê na qırkerdene vıraşti bi.

 

Dewleta ke mêrasê Dewleta Osmanıcana, dola Jön-Tırkana (ittıhad u tereqqikari), Dêsımo ke namê coğrafya Elewiyin u Dımılina (Zazaina, Kırmancina), hardê jiyar u diyarano, hardê keşisano; 500 serre miyan de dewleta Osmani eşt ra Dêsım ser, uncia ki tey bas nêkerd. Cumhuriyet ke newe na ro, Dêsımi rê kinê hendae serru ki tey ard, ey ki kinê xo ramıt. Cı rê jü mane lazım bi, o ki “derebegine” u “eşqiyay, kelepuri” biy. O sure mıntıqanê Anadoli’yê binu de ki nê weqat u hadısey est biy; ağay ki est biy ya ki lewendu mılet serde kerdêne, mal talan kerdêne, dêne pıro, berdêne. Hama qe caê ki mılet pêro hetê dewlete ra nêame “isla u terbiya kerdene” u nêame kiştene.

 

Mıletê Dêsımi Cengê Çaldırani ra nat bi bi hedefê sultanun u hukımdaru; otoritê teberi nas nêkerdêne, ne qamçur ne esker dêne cı. Zonê xo biy (Zazaki, Kırdaski, Hermenki), ra u rêça xo biye (Raa Ma, Elewiyina Dêsımi, hardê Jiyar u diyaru de), cem u cematê xo bi, adet u torê xo bi. Heq u huquq i be xo biy; Heq ki zerrê isanê kamıli de bi. Ceza tewr gırane kiştene nêbiye, “naletme kerdene” biye, awa ke keso ke bi naletme, qewm ra fiştêne düri.

 

Mesela derge, xebera kılme; roce amê, cumhuriyet na ro. Dewleta newiye ke nê ro, serdarê na dewlete meclısê mebusan de vat ke, “Dêsım jü kergana, na kergane gereke ber bo; destebera ma ke çı yena, ae bıkerime.” Heni ki kerd. Hokmat seba qırkerdene xora mani sero bi. Maney veti meydan, xora plan hazır bi, desti ver bi. Çıturi ke cênosidê 1915ine de ki maney hazır bi biy, na rae ki heni bi.

 

Sıfte çheki mıleti dest ra gureti. Tepia ki pir u rayberi, ağleri qewmê xo ra fişti düri. Kişti ya ki rusnay menfi. Dıma hawt ağleri Paijia 1937i’a Peyêne de, Xarpêt de eşti dare. Hergı ağlerê bedelê 10 hazar mordem biyo ke, peyniya qırkerdena 1938ine de teqriben 70 hazar mordemo bêçhek u bêguna, cêni u ciamêrdi, pil u qıci, masumê paki, pêro pia kişiyay; 100 hazar ki rusna menfi (surgın).

İyê ke kişiyay pêro isan biy. Elewiy biy; zonê xo leteo jêde Zazaki (Dımılki, Kırmancki, zonê ma), yê taine ki Kırdaski ya ki Tırki bi. Hermeniyê ke pey de mendi bi, iyê ke 1915ine de sevekıti bi ya ki xo xelesnay bi, i ki tey kişiyay. Awa ke Dêsımıcu ebe 10 hazaru Hermeni ki sevekıto, no ki dewlete rê sebebêna bi, wertê hendae sebebu de.

 

Pilanê Dêsımi’ê kamılu zanıto ke kami ni bêter u xafıli ardi bi inu ser ser. Coka ke Sarê Dêsımi ni zalımi nia name kerdê: Mısto Kor, İso Kherr, Celo Khırr.

 

Wadê sucê insanetine caru nêbeno temam, mururê (aşımê) xu’yê zemani çino. Dewlete 1937-38 de sucê dê insanetin’o zaf gırs kerd u hona ki resmiyet de ne uzır waşt ne ki kerd ke dırbetia meğduru bıpiso. Az be az na trawma ki hona sona. Dewlete ke ê isanu biyêne, gınêne xo ro, isanu rê xızmete kerdêne, dewletina xo ra ki vêrdêne.

 

38 zerrê ma de kergana. Wa a roce bêro ke na kergane ber (der) bo.

Ma 38ê Dêsımi xo vira nêkenime. 




Editör: Mesut Asmên Keskin

Na xebere 537 rêy amê wendene

Etiketi :

FACEBOOK FIKIRNAYİŞ
FIKIRNAYİŞ

MA XEBERÊ BİNİ

YUKARI